اخـــلاق حرفه‌ای: ضرورت و تـــرویج آن

«اخلاق حرفه ای، ضرورت و ترویج»
عصمت صدری فرد
کلید واژه: اخلاق/ حرفه / اخلاق فردی / اخلاق حرفه ای/ منشور اخلاقی
/ سازمان
چکیده
هدف از این مقاله بیان ضرورت وجود اصول اخلاق حرفه ای، پایبندی به این اصول، ترویج آن در بین کتابداران و تعیین معیارهایی برای استانداردهای اخلاق حرفه ای برای کتابداران است. پژوهشگر با کمک اسناد و مدارک موجود در رشته کتابداری پی به اهمیت “اخلاق حرفه ای” و نتایج سود بار آن برده و وجود آن را برای حرفه کتابداری و در هر کتابخانه ای ضروری می داند و آن را راهی برای پیشرفت حرفه کتابداری،  معرفی بهتر به جامعه، برگرداندن ارزشهای حقیقی به آن، و گرایش بیشتر به این رشته و فعال تر شدن کتابداران می داند، و نیز پژوهشگر راهکارهایی برای ارتقاء سطح اخلاق حرفه ای کتابداران ارائه کرده است.
اصول اخلاق حرفه ای مساله ای است که اخیرا در کشور ما بسیار مورد توجه قرار گرفته است، از کتابها و مقاله هایی که هر روزه در این مورد نگاشته می شود و نیز سمینارهایی که برگزار میشود می توان پی به اهمیت روزافزون این مساله در میان حرف مختلف پی برد. آنچنانکه اکثر حرف بدنبال تدوین منشور اخلاقی حرفه خود هستند و متوجه ضرورت و اهمیت پرداختن به آن شده اند اما در حرفه کتابداری ظاهراً این ضرورت هنوز احساس نشده است و کتابداران به اصولی که مربوط به انجمن های کتابداری آمریکا و انگلیس و سایرکشورها است قانع هستند و حتی در مورد آن اصول بحث و گفتگو بسیار اندک است. در حالیکه اصول اخلاقی باید بر اساس معیار های اخلاقی و انسانی در هرکشوری و طبق موازین اسلامی در کشور خودمان تدوین شود. زمانی که حرفه کتابداری مانند بسیاری از حرف دارای منشور اخلاق حرفه ای باشد کتابداران میتوانند بیش از پیش خود را و اصول حرفه خود را به جامعه معرفی کنند چرا که اصول اخلاقی هر حرفه نشان دهنده ارزشی است که آن حرفه برای جامعه، مشتریان یا مراجعان و حرفه خود قائل است.
در این مقاله تلاش شده است ضرورت وجود اصول اخلاق حرفه ای مکتوب، منشور اخلاق حرفه ای و اهمیت، جنبه ها و سایر نکات مربوط به اخلاق حرفه ای در رشته کتابداری بررسی گردد و به دلیل پیچیدگی  و گستردگی موضوع از اخلاق اطلاع رسانی و مباحث مربوط به مدیریت در اخلاق حرفه ای و سازمانهای مرتبط با کتابخانه صرفنظر شده است و تنها به مبحث اخلاق حرفه ای در کتابداری پرداخته شده و جنبه های مختلف اخلاق حرفه ای، ضرورت وجود آن، ترویج اخلاق حرفه ای و دیگر مسائل مرتبط با آن را می آوریم و نیز  اهمیت وجود منشور اخلاقی مطابق با اصول اخلاق حرفه ای و مسائل انسانی و بر اساس آموزه های دینی.  در اینجا باید گفته شود که اخلاق در کتابداری شامل دو مبحث است اخلاق حرفه ای و اخلاق اطلاع رسانی که اولی به چگونگی بکارگیری اصول اخلاقی در در تصمیمات و کارهایمان به عنوان متخصصان اطلاع رسانی می پردازد و دومی مربوط می شود به مبحث استفاده یا عدم استفاده از اطلاعات که در پژوهش حاضر مبحث اول مد نظر است
اخلاق: اخلاق از ریشه خلق به معنای باطن و صفاتی که به رفتار و حالت انسان تعلق می گیرد است. علم اخلاق به منزله یک دانش دارای ارزش فراوانی است، و درآثار عالمان غربی و اسلامی به آن توجه فراوانی شده است (عاملی. ۱۳۸۱، ۱۹)
اخلاق جمع خلق یا خلق است که در قر آن هم آمده است. خلق: عادت، رویه، سجیه و امثال اینها ترجمه شده است (سازمان امور استخدامی کشور.۱۳۷۹،۱۰).
واژه اخلاق همانند دوواژه Moral  و  Ethicsدو کاربرد متمایز دارد: گاهی اخلاق به معنی خلق و خوی، رفتار عادت شده و مزاج به کار می رود . همانگونه که دو واژه انگلیسی یاد شده، گاهی به معنای عادت و سجیه و Custom بکار می رود. معنای دیگر این واژه ها دانشی است که از حسن و قبح و خوبی و بدی رفتار بحث می کند. اخلاق حرفه ای نیز به دو معنا اطلاق می شود: خلق و خوی حرفه ای و دانشی که از مسایل اخلاق حرفه ای در کسب و کار بحث می کند.(قراملکی.۱۳۸۲، ۵۶)
اخلاقیات عمدتاً مربوط می شود به اینکه افراد اگر می خواهند به درستی عمل کنند چگونه باید رفتار کرده و چگونه باید عمل کنند. مبحث اخلاقیات دارای ریشه های عمیق فلسفی، دینی و حقوقی است (براتی علویجه.۱۳۸۰، ۳۵۴).
اخلاق فردی
رفتار هر انسانی، صرفنظر از منزلت و جایگاه اجتماعی و عناوین شغلی، خوب یا بد است. کسی که در رفتار ارتباطی درون شخصی، به خود دروغ می گوید و خود را فریب می دهد، مرتکب رفتار زشت و ناپسند است. و او را می توان فرد ضد اخلاقی دانست و کسی که با خود صریح و صادق است، در رفتار با خود، اخلاقی است. کسی که بدلیل مصلحت بینی، از واقع بینی دور می افتد و هر باوری را سنجیده و ناسنجیده می پذیرد، به تعبیر گیلفورد رفتار غیر اخلاقی دارد.
انسانها در رفتارهای برون شخصی نیز می توانند اخلاقی یا غیر اخلاقی عمل کنند. کسی بخشنده است و دیگری خسیس. فردی متواضع است و دیگری متکبر بنابراین هر فردی صرف نظر از اینکه شاغل هست یا نه، نسبت به رفتارهای خود دارای مسوولیت است. این مسئوولیت بر اصول معینی استوار است و این اصول در مجموع اخلاق فردی را می آفریند.
اخلاق حرفه ای
اخلاق حرفه ای را  مسئولیتهای اخلاقی سازمان تعریف می کنیم که شامل همه اضلاع و ابعاد سازمان می شود و اخلاقیات شغلی را هم در بر می گیرد. به عبارت دیگر اخلاق حرفه ای مسئولیتهای اخلاقی سازمان در قبال محیط مستقیم و غیر مستقیم است و بر اصل حق مردم استوار است و اعتقاد دارد « محیط حق دارد و سازمان وظیفه ». اخلاق حرفه ای، رفتار ارتباطی سازمان با محیط بر اساس حقوق و تعهّدات و وظایف است.
بسیاری از شرکتهای موفّق نسبت به تدوین استراتژی اخلاقی احساس نیاز کرده اند و به این باور رسیده اند که در سازمان باید یک فرهنگ مبتنی بر اخلاق رسوخ کند.در فرهنگ و تمدن اسلامی در سده های سوم و پس از آن به این مفهوم از اخلاق حرفه ای توجه شده است. نهاد ها و ارگانهای لشکری و کشوری از وظایف اخلاقی برخوردار بوده اند و آیین نامه های اخلاقی مربوط به مدیریت شهری و غیر آن تدوین    شده اند. بسیاری از بنگاههای برتر بر مرامنامه اخلاق خود تاکید می کنند و برخی از آنها بخش مدیریت اخلاق تاسیس کرده اند تا به ترویج اخلاق در فرهنگ سازمانی و ممیزی اخلاقی در همه تصمیمها و اقدامهای بنگاه بپردازد. در جوامعی مانند کشور ما ، اخلاق حرفه ای نه در سطح بنگاهها و سازمانها تولد یافته و نه در مراکز دانشگاهی و حوزوی توسعه پیدا کرده است.(قراملکی)
ویژگی های حرفه
حرفه را اینگونه تعریف می کنند: « پیشه ای که مستلزم وجود دانشی است تخصصی و اغلب تدارکی طولانی و ژرف شامل آموزش مهارتها و روشها و همچنین اصول علمی ، تاریخی و محققانه ای که بر آن مهارتها و روشها تاکید دارد و با استناد به سازمان وتشکیلات یا اتفاق آراء و استانداردهای والای دستاوردها و رفتار و سلوک پشتیبانی می شود و اعضای خود را به مطالعاتی مستمر و نوعی کار متعهد می کند نخستین آن ارائه خدماتی عمومی است».
فرهنگ علوم اجتماعی می گوید: «واژه حرفه به شغلی اطلاق می شود که داشتن دانش و مهارت سطح بالایی را طلب می کند و باید حداقل بخشی از آن دانش و مهارت از طریق گذراندن دوره های کم و بیش نظری و نه با ممارست عملی صرف کسب شود، به نحوی از انحا در دانشگاه یا مؤسسه ای معتبر مورد آزمایش و امتحان قرار می گیرد و بر افرادی دلالت می کند که در مقایسه با مشتریان آن حرفه صاحبنظر هستند.. در حال حاضر این واژه معمولاً در باره مشاغل معینی بکار میرود که اعضای آن به ارائه خدمات و نه تولید و توزیع کالا اشتغال دارند»
طبق گفته بلومر«لازمه حرفه ای شدن عبارت است از اشاعه استانداردهای برتری در زمینه ای معین، تعیین و تثبیت الگوهای رفتاری ، پرورش وگسترش احساس مسئولیت، تعیین موازین استخدامی و آموزشی، تامین و تضمین حمایت از اعضا، برقراری کنترل همه جانبه ، در زمینه مورد بحث و تعالی بخشیدن به آن به    گونه ای که به مقام و موقعیت اجتماعی خود در جامعه دست یابد».
این تعاریف نشان می دهد که ویژگیهای یک حرفه چه می تواند باشد، با این حال تفاوتهایی در آنچه مورد تاکید قرار می گیرد وجود دارد.
ویژگی های حرفه کتابداری
اغلب اوقات این سوال مطرح می شود که آیا کتابداری یک حرفه است یا نه. پاسخ به این سوال بستگی به این دارد که آیا از ویژگیهای اصلی یک حرفه برخوردار است یا نه.
۱.      مجموعه ای از دانش تخصصی و مهارتهای فنی.
۲.      آموزش و تجربه ای رسمی .
۳.      نظامنامه اخلاقی یا استاندارد رفتاری
۴.      تعهد به ارائه خدمات عمومی
۵.      سازمانی رسمی برای حمایت از حرفه ای شدن
۶.      اعطای جواز به دست اندکاران .
۷.      مقررات شدید و استانداردهای سطح بالای صلاحیتها
۸.      اطمینان
۹.      ادامه کار بخاطر دیگران.
اما در مورد وضعیت حرفه کتابداری در ایران آقای دکتر مختاری معمار می گویند: «اگر ضوابط مذکور را در متخصصان کتابداری ایران جستجو کنیم ، خواهیم دید که بسیاری از آنان فاقد این معیار ها هستند.
برای متخصص کتابداری ایرانی استانداردی موضوعیت پیدا نمی کند و هیچ گونه نظامنامه اخلاقی که مورد اقدام و تبعیت باشد و احساس مسئولیت را در متخصصان پرورش دهد وجود ندارد. در برخی کشورها که دارای کتابداری پیشرفته ای هستند به کتابداران شاغل در کتابخانه های دانشگاهی و کالجها مقام هیأت علمی اعطا می شود، در ایران هنوز هیچ تلاشی برای تعالی بخشیدن به مقام و موقعیت اجتماعی کتابداران انجام نگرفته است.آموزش و تربیت در سطوح بالاتر به نفع هر حرفه ای خواهد بود… کتابدار متخصص باید دور نمایی تخصصی را مجسم کند که راه درازی برای رسیدن به آن در پیش است.حرکت به سوی درجات عالی حفه مندی در بین متخصصان نیازی مبرم است و انجمنهای این حرفه می توانند در این خصوص نقش مهمی ایفا کنند. (مختاری معمار.۱۳۷۶، ۱۵۱-۱۴۹ ).
سازمان
هر محلی که در آن هدفی دنبال می شود و برآن ضوابط و قوانینی حاکم است و یا جایی که افراد جمع می شوند تا با کمک و همیاری هم کارهای پیچیده و مشکل را انجام دهند سامان نام داردبر این اساس هر مجتمعی که از افرادی با تخصص خاص  و ابزار مورد نیاز برای رسیدن به اهداف کوتاه مدت و یا دراز مدت تشکیل شده و قوانین اجرایی مدون و رسمی برآن حاکم است را سازمان می گویند.
در تعریف دیگر سازمان را اجتماع انسانهایی با ایده ها و ایدئولوژی های مختلفی می دانند که همگی برای به ثمر رسیدن یک یا چند هدف مشخص و معین با یکدیگر بوده و همگامی و هماهنگی تنگاتنگ داشته و از تمام امکانات  تکنولوژی جدید و نیروی انسانی استفاده می کنند.
چستر بارنارد، سازمان را یک سیستم از افراد یا نیروهایی می داند که آگاهانه هماهنگی دارند.هربرت سایمون سازمان را عبارت از سیستمی که فعل و انفعالات سلوکی و رفتاری یک اجتماع انسانی است     می داند که هر یک از اعضاء و یا گروههای شرکت کننده برای کاری که انجام می دهند سودی در یافت  می کنند.
جان ام کائوس سازمان را اجتماع افراد جهت تسهیل در به ثمر رسیدن مقاصد همگانی از راه فرایند کارکرد و تعیین وظایف می داند ….در تعاریف دیگر سازمان چهار چوب و اساس فلسفه فکری یک عده از افرادی که مدیران سازمانی توسط آن می توانند تصمیماتی را برای تعیین سلوک و رفتار اعضاء سازمانی و اصلاح آن اتخاذ نمایند تعریف می کنند..
سازمان کتابخانه عبارت است از مرکزی که از افراد و مجموعه ای از کتب و وسایل مورد نیاز تشکیل شده و ضرورتا دارای تشکیلات و هدف است. هدف کتابخانه اصلاح تفکرات، اعتقادات، باورها و فرهنگ مردم است که توسط دولت تدوین شده است. و یا به عبارت دیگر سازمان کتابخانه بهترین سازمانی شناخته شده است که که اعمال تصمیمها، برنامه ها، روشها و قوانین و مقررات خود را ثبت میکند.
منشور اخلاقی
منشور اخلاقی نتیجه وجود اصول اخلاق حرفه ای است که مختصری از آن را در قالب الفاظ صریح و روشن برای کارکنان یک حرفه  بیان می دارد… وارویک عقیده دارد منشور اخلاقیات سازمانی باید در بر گیرنده چهار مصلحت باشد:
مصلحت عمومی،مصلحت حکومتی و قانونی، مصلحت سازمانی و حرفه ای، مصلحت فردی (کوراهی مقدم. ۱۳۸۰، ۱۴۶-۱۴۵)
منشور اخلاقی جانشین کار آمد کدها و آیین نامه های اخلاقی است. منشور اخلاق نوع رفتار مورد انتظار همه مدیران و کارکنان را بیان می کند و به عنوان ملاکی برای ممیزی اخلاقی هر گونه اقدامی در سازمان به کار می آید.
اصول اخلاقی معیارهای فکری و رفتاری را فراهم میکند تا از طریق آنها کارکنان به مسوولیت و وظایف خود در مقابل سازمان، جامعه، حرفه، همکاران و مراجعان پی ببرند. آنها همچنین معیارهایی برای قضاوت در مورد عملکرد یا توجیه آن فراهم میکنند. ما بعنوان متخصص حرفه ای در مقابل کسانی که به آ نها خدمت می کنیم و در مقابل یکدیگر مسوول هستیم و به عنوان شهروند وظیفه داریم که از دانش خاص خودمان برای خیر جامعه استفاده کنیم و به عنوان عضوی از خانواده بشریت، مسوولیت حفظ و حمایت از منزلت انسانی را بر عهده داریم.(براتی علویجه.۱۳۸۰،۳۵۳).
کارایی و اثر بخشی منشور اخلاقی سازمان مرهون وجود ویژگی های خاصّی در آن است :
۱. منشور اخلاقی باید کامل باشد،منشورهای ناقص علاوه بر همه ایرادها و رخنه ها سبب مقاومت افراد در عملی کردن آن می گردد. کمال منشور اخلاق در گرو جامعیّت و فراگیری آن نسبت به حقوق همه افراد، نهادها و امور ذیربط است.
۲. منشور اخلاقی باید قابل تحقیق، عملی و قابل اجرا باشد.آرمان گرایی و تاکید افراط جویانه بر کمال و فراگیر بودن منشور سبب می شود که بجای قواعد کاربردی ، شعارهای زیبا و غیر قابل تحقق به میان آید.
۳. منشور اخلاق باید بر  ملاک نهایی اخلاق به گونه ای مبتنی باشد که ارزش ذاتی و اصالت آن را حفظ کند.در نظام اخلاق دینی ، ملاک نهایی اخلاق خدا است و رضایت و عدم رضایت خداوندشاخص فضیلت و رذیلت است.
۴. مهمترین خصیصه منشور اخلاق عاری بودن از هر گونه ابهام است:راه یافتن هر گونه ابهامی منشور را از عملی بودن دور می سازد، زیرا دستورهای مبهم سبب حیرت و سر گشتگی افراد می شود.
۵. ویژگی دیگر منشور اخلاق، ترتیب منطقی در بیان تعهّدات مسئولیتهای سازمان است. اولویت در
مسئولیتهای اخلاقی که ناشی از اولویت در حقوق محیط است، باید در ترتیب مفاد منشور اخلاقی به منزله اصل مهم اخلاقی خود را نشان دهد.
۶. سازگاری درونی منشور: منشور بر خلاف کد و آیین نامه به صورت شبکه ای از عناصر تدوین می شود که مناسبات هریک از عناصر به صورت منسجم تنظیم شده است.مجموعه ای آشفته از باید ها و نبایدها سبب حیرت و سرگشتگی افراد می شود.(قراملکی.۱۳۸۲، ۱۶۲-۱۵۸).
موکهرجی در تاریخ و فلسفه کتابداری می گوید: «یک نظام نامه اخلاقی تنها زمانی که در زندگی و فعالیتهای مردم جاری باشد مناسب و نیرومند است..»(موکهرجی.۱۳۶۸، ۱۸).
منشور اخلاقی کتابخانه تدوین می شود تا حقوق افراد در محیط داخلی و خارجی و مطالبات آنها از کتابخانه تعریف و از طرف کتابخانه به رسمیت شناخته شود به همین دلیل پایبندی استثنا ناپذیرنسبت به منشور اخلاقی کتابخانه مهمتر از هر امری است. پایبندی به اصول ، بدون تردید ، بیش از محتوای اصول اهمیت دارد.
برای نشان دادن لزوم داشتن منشور اخلاق حرفه ای که در بیشتر کشورهای دنیا احساس شده است و باعث شده ایشان دست به تدوین آن بزنند، نظامنامه های اخلاقی کشورهای مختلف در قسمت “پیوستها” آورده شده است، در این کشورها و سایرکشورهایی که منشور اخلاقی شان در این مقال محدود آورده نشده است تلاش شده تا اصول اخلاق حرفه ای برای کتابداران تعریف شود و جنبه های مختلف آن مورد توجه قرار گیرد، جدیدترین این نظامنامه ها منشور اخلاقی کتابدارا آمریکا است که ترجمه آن در زیر آورده شده است.
اگر بخواهیم برای کتابخانه اصول اخلاقی تعریف کنیم یا منشور اخلاقی تدوین کنیم ابتدا بطور مقدماتی باید وضعیت آن را به شکل سازمان در نظر بگیریم.
آثار فرا سازمانی اخلاق حرفه ای
اخلاق حرفه ای هم بسترهای فرا سازمانی دارد و هم آثار و نتایج فرا سازمانی را به ارمغان می آ ورد. ترویج اخلاق در سازمان و تعالی اخلاقی فرهنگ سازمانی نه تنها محیط با نشاط و مساعد برای افزایش بهره وری می آفریند بلکه فراتر از سازمان نقش مؤثری در جامعه دارد. بهداشت ، سلامتی و فراتر از آنها تعالی اخلاقی جامعه از سازمانها ی آن سخت متاثّر است . اخلاق حرفه ای ، آنگاه که حوزه حرفه به بنیانهای فرهنگی و نهاد های سیاسی مربوط می شود، از زیر ساختهای تمدن بشری است. چگونه می توان اثر تباه کننده دانشگاههایی را که اخلاق حرفه ای در آنها محترم نیست نادیده گرفت  برکات و آثار سازنده دانشگاههای اخلاقی یک جامعه را انکار نمود. دانشجویی که فاقد وجدان کاری ، عدم شایسته سالاری، دور زدن قانون، چاپلوسی و کم کاری را در محی آموزش خود بطور مستمر تجربه کند، پس از فراغت از تحصیل در شغل خود و در مدیریت سازمانها یی که مالک یا مدیر می شود ، به ناچار همه آنچه را تجربه کرده منعکس می کند (قراملکی.۱۳۸۲، ۸۷).
اخلاق اسلامی کار
اخلاق حرفه ای محتاج یک نظام اخلاقی است. در جهان نظامهای اخلاقی مختلفی وجود دارد. برخی از نظامهای اخلاقی فارغ از دین هستند و برخی دیگر نظامهای اخلاقی مبتنی بر وحی و تعالیم دینی اند. اسلام دینی است که یکی از رسالتهای مهم خود را اخلاق می داند و پیامبر گرامی اسلام (ص) می فرماید: «انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق».
اخلاق حرفه ای به دلیل هویت اسلامی، ملاک نهایی اخلاق و اصول راهبردی آن را از قرآن و روایات بدست می آورد و روش تعلیم اخلاق و زبان آموزشهای اخلاقی را نیز از زبان وحی می آموزد بنابر این اخلاق حرفه ای که بتواند توقعات یاد شده را بر آورد باید در عین حرفه ای بودن ، اسلامی باشد و مراد از اسلامی بودن بهره مندی از منبع بسیار مهم قرآن و روایات است و البته این به معنای بی نیازی از سایر منابع نیست.
امیر المومنین علی (ع) اصولی را برای اخلاق حرفه ای بیان داشته اند که آن چند چیز است(قراملکی،اندیشه حوزه،سال هفتم، ۷۵-۷۶)
۱.      حرمت انسان، یعنی بدانیم انسان چه در سیمای کارگر، کارمند یا مدیر و … محترم است.
۲.      ارزش داوری در مورد رفتار انسان نه خود انسان
۳.      آزادی انسان، آزادی یک ارزش اخلاقی است
۴.      وفاداری، وفاداری به سازمان، گروه، افراد
۵.      امانت، حفظ امانت اخلاقاً واجب است
مزیت وجود اخلاق حرفه ای
اخلاق حرفه ای نقش راهبردی در موفقیت معطوف به آینده سازمان دارد و دوری از آنها، سازمانها را سخت آسیب پذیر و متضرر کرده است. دست یابی سازمان به اخلاق حرفه ای موجب مزیت استراتژیک می شود. بخشی از هزینه های تبلیغاتی را صرف اخلاقی سازی سازمان(کتابخانه) کنید تا تاثیر ژرف آن را در موفقیت سازمان تجربه کنید. سازمانها از طرفی خواهان اخلاق اند و از طرف دیگر اخلاق ورزی و پایبندی به اخلاقیات را دردسر زا و مانع آفرین می بینند و این مهمترین مانع سازمانها در روی آوردن به اخلاق حرفه ای است. مشکل عمده سازمانها در این مقام مهارت مواجهه با مسایل اخلاقی سازمان است.
( قراملکی.۱۳۸۲، ۲۲)
ترویج اخلاق
شیوه های رایج در آموزش اخلاق در جامعه ما روش مستقیم است و این شیوه ها فاقد کارایی لازم می باشد. از آنجا که اخلاق ورزی سبک زندگی است و ترویج اخلاق در سازمان (کتابخانه) به معنای یادگیری سبک خاص زندگی در سازمان (کتابخانه) است، آموزش های حین عمل اهمیت فراوان دارند. اخذ مواضع اخلاقی در حین زندگی حرفه ای یادگیری اخلاق در کسب و کار را تسهیل می کند. مواجهه فرد گرایانه با یادگیری اخلاق مانع کارایی آن می شود. یادگیری  منجر به تحول در سازمان (کتابخانه) بر روش های آموزش اجتماعی مبتنی است و چنین آموزشهایی روش های خاصی می طلبد. هریک از ما در تحلیل دقیق از چگونگی شکل گیری اخلاقیات خود سهم آموزش اجتماعی را بیش از روش های دیگر یادگیری می یابیم. تاثیر تفکر جمعی بر افراد را در امر آموزش نمی توان انکار کرد. بنابراین ، شیوه های مؤثر آموزش اخلاق در سازمان(کتابخانه) ، شیوه های غیر مستقیم است و در بین آنها دو شیوه آموزش حین عمل و آموزشهای اجتماعی و فر هنگی اهمیت فراوان دارد ( قراملکی.۱۳۸۲، ۳۸۵).
همانطور که در بالا ذکر شد اخلاق حرفه ای دارای جوانب بسیاری است که نمی توان راحت از کنار آن گذشت بلکه در این رابطه باید نشستها و سخنرانیهایی بیشتر از آنچه تاکنون برگزار می شده تدارک دیده شود و هم نیازمند حضور فعال خود کتابداران در این جلسات و نشستهاست. تشکیل کارگاههای دوره ای در این زمینه و کلاسهای ضمن خدمت هم می تواند مفید واقع شود زیرا کتابداران خود باید پی به اهمیت وجود اصول اخلاق حرفه ای مدون و مکتوب ببرند و خود را ملزم به رعایت اصول منشور اخلاق حرفه ای بدانند.
منشور اخلاق حرفه ای می تواند برای کتابداران وحدت رویه ایجاد کند، باعث اعتبار و معرفی بهتر حرفه کتابداری به جامعه شود، مسائل اخلاقی حرفه کتابداری راحتتر حل شود، کتابداران رفتارهای خود را از حالت سلیقه ای خارج کرده بر طبق اصول حرفه ای عمل کنند، مراجعان در برخورد با کتابداران حقوق خود را بشناسند،تصمیم گیری در موقعیت های دشوار برای کتابدار آسان تر شود
چکیده
هدف از این مقاله بیان ضرورت وجود اصول اخلاق حرفه ای، پایبندی به این اصول، ترویج آن در بین کتابداران و تعیین معیارهایی برای استانداردهای اخلاق حرفه ای برای کتابداران است. پژوهشگر با کمک اسناد و مدارک موجود در رشته کتابداری پی به اهمیت “اخلاق حرفه ای” و نتایج سود بار آن برده و وجود آن را برای حرفه کتابداری و در هر کتابخانه ای ضروری می داند و آن را راهی برای پیشرفت حرفه کتابداری،  معرفی بهتر به جامعه، برگرداندن ارزشهای حقیقی به آن، و گرایش بیشتر به این رشته و فعال تر شدن کتابداران می داند، و نیز پژوهشگر راهکارهایی برای ارتقاء سطح اخلاق حرفه ای کتابداران ارائه کرده است.
اصول اخلاق حرفه ای مساله ای است که اخیرا در کشور ما بسیار مورد توجه قرار گرفته است، از کتابها و مقاله هایی که هر روزه در این مورد نگاشته می شود و نیز سمینارهایی که برگزار میشود می توان پی به اهمیت روزافزون این مساله در میان حرف مختلف پی برد. آنچنانکه اکثر حرف بدنبال تدوین منشور اخلاقی حرفه خود هستند و متوجه ضرورت و اهمیت پرداختن به آن شده اند اما در حرفه کتابداری ظاهراً این ضرورت هنوز احساس نشده است و کتابداران به اصولی که مربوط به انجمن های کتابداری آمریکا و انگلیس و سایرکشورها است قانع هستند و حتی در مورد آن اصول بحث و گفتگو بسیار اندک است. در حالیکه اصول اخلاقی باید بر اساس معیار های اخلاقی و انسانی در هرکشوری و طبق موازین اسلامی در کشور خودمان تدوین شود. زمانی که حرفه کتابداری مانند بسیاری از حرف دارای منشور اخلاق حرفه ای باشد کتابداران میتوانند بیش از پیش خود را و اصول حرفه خود را به جامعه معرفی کنند چرا که اصول اخلاقی هر حرفه نشان دهنده ارزشی است که آن حرفه برای جامعه، مشتریان یا مراجعان و حرفه خود قائل است.
در این مقاله تلاش شده است ضرورت وجود اصول اخلاق حرفه ای مکتوب، منشور اخلاق حرفه ای و اهمیت، جنبه ها و سایر نکات مربوط به اخلاق حرفه ای در رشته کتابداری بررسی گردد و به دلیل پیچیدگی  و گستردگی موضوع از اخلاق اطلاع رسانی و مباحث مربوط به مدیریت در اخلاق حرفه ای و سازمانهای مرتبط با کتابخانه صرفنظر شده است و تنها به مبحث اخلاق حرفه ای در کتابداری پرداخته شده و جنبه های مختلف اخلاق حرفه ای، ضرورت وجود آن، ترویج اخلاق حرفه ای و دیگر مسائل مرتبط با آن را می آوریم و نیز  اهمیت وجود منشور اخلاقی مطابق با اصول اخلاق حرفه ای و مسائل انسانی و بر اساس آموزه های دینی.  در اینجا باید گفته شود که اخلاق در کتابداری شامل دو مبحث است اخلاق حرفه ای و اخلاق اطلاع رسانی که اولی به چگونگی بکارگیری اصول اخلاقی در در تصمیمات و کارهایمان به عنوان متخصصان اطلاع رسانی می پردازد و دومی مربوط می شود به مبحث استفاده یا عدم استفاده از اطلاعات که در پژوهش حاضر مبحث اول مد نظر است
اخلاق: اخلاق از ریشه خلق به معنای باطن و صفاتی که به رفتار و حالت انسان تعلق می گیرد است. علم اخلاق به منزله یک دانش دارای ارزش فراوانی است، و درآثار عالمان غربی و اسلامی به آن توجه فراوانی شده است (عاملی. ۱۳۸۱، ۱۹)
اخلاق جمع خلق یا خلق است که در قر آن هم آمده است. خلق: عادت، رویه، سجیه و امثال اینها ترجمه شده است (سازمان امور استخدامی کشور.۱۳۷۹،۱۰).
واژه اخلاق همانند دوواژه Moral  و  Ethicsدو کاربرد متمایز دارد: گاهی اخلاق به معنی خلق و خوی، رفتار عادت شده و مزاج به کار می رود . همانگونه که دو واژه انگلیسی یاد شده، گاهی به معنای عادت و سجیه و Custom بکار می رود. معنای دیگر این واژه ها دانشی است که از حسن و قبح و خوبی و بدی رفتار بحث می کند. اخلاق حرفه ای نیز به دو معنا اطلاق می شود: خلق و خوی حرفه ای و دانشی که از مسایل اخلاق حرفه ای در کسب و کار بحث می کند.(قراملکی.۱۳۸۲، ۵۶)
اخلاقیات عمدتاً مربوط می شود به اینکه افراد اگر می خواهند به درستی عمل کنند چگونه باید رفتار کرده و چگونه باید عمل کنند. مبحث اخلاقیات دارای ریشه های عمیق فلسفی، دینی و حقوقی است (براتی علویجه.۱۳۸۰، ۳۵۴).
اخلاق فردی
رفتار هر انسانی، صرفنظر از منزلت و جایگاه اجتماعی و عناوین شغلی، خوب یا بد است. کسی که در رفتار ارتباطی درون شخصی، به خود دروغ می گوید و خود را فریب می دهد، مرتکب رفتار زشت و ناپسند است. و او را می توان فرد ضد اخلاقی دانست و کسی که با خود صریح و صادق است، در رفتار با خود، اخلاقی است. کسی که بدلیل مصلحت بینی، از واقع بینی دور می افتد و هر باوری را سنجیده و ناسنجیده می پذیرد، به تعبیر گیلفورد رفتار غیر اخلاقی دارد.
انسانها در رفتارهای برون شخصی نیز می توانند اخلاقی یا غیر اخلاقی عمل کنند. کسی بخشنده است و دیگری خسیس. فردی متواضع است و دیگری متکبر بنابراین هر فردی صرف نظر از اینکه شاغل هست یا نه، نسبت به رفتارهای خود دارای مسوولیت است. این مسئوولیت بر اصول معینی استوار است و این اصول در مجموع اخلاق فردی را می آفریند.
اخلاق حرفه ای
اخلاق حرفه ای را  مسئولیتهای اخلاقی سازمان تعریف می کنیم که شامل همه اضلاع و ابعاد سازمان می شود و اخلاقیات شغلی را هم در بر می گیرد. به عبارت دیگر اخلاق حرفه ای مسئولیتهای اخلاقی سازمان در قبال محیط مستقیم و غیر مستقیم است و بر اصل حق مردم استوار است و اعتقاد دارد « محیط حق دارد و سازمان وظیفه ». اخلاق حرفه ای، رفتار ارتباطی سازمان با محیط بر اساس حقوق و تعهّدات و وظایف است.
بسیاری از شرکتهای موفّق نسبت به تدوین استراتژی اخلاقی احساس نیاز کرده اند و به این باور رسیده اند که در سازمان باید یک فرهنگ مبتنی بر اخلاق رسوخ کند.در فرهنگ و تمدن اسلامی در سده های سوم و پس از آن به این مفهوم از اخلاق حرفه ای توجه شده است. نهاد ها و ارگانهای لشکری و کشوری از وظایف اخلاقی برخوردار بوده اند و آیین نامه های اخلاقی مربوط به مدیریت شهری و غیر آن تدوین    شده اند. بسیاری از بنگاههای برتر بر مرامنامه اخلاق خود تاکید می کنند و برخی از آنها بخش مدیریت اخلاق تاسیس کرده اند تا به ترویج اخلاق در فرهنگ سازمانی و ممیزی اخلاقی در همه تصمیمها و اقدامهای بنگاه بپردازد. در جوامعی مانند کشور ما ، اخلاق حرفه ای نه در سطح بنگاهها و سازمانها تولد یافته و نه در مراکز دانشگاهی و حوزوی توسعه پیدا کرده است.(قراملکی)
ویژگی های حرفه
حرفه را اینگونه تعریف می کنند: « پیشه ای که مستلزم وجود دانشی است تخصصی و اغلب تدارکی طولانی و ژرف شامل آموزش مهارتها و روشها و همچنین اصول علمی ، تاریخی و محققانه ای که بر آن مهارتها و روشها تاکید دارد و با استناد به سازمان وتشکیلات یا اتفاق آراء و استانداردهای والای دستاوردها و رفتار و سلوک پشتیبانی می شود و اعضای خود را به مطالعاتی مستمر و نوعی کار متعهد می کند نخستین آن ارائه خدماتی عمومی است».
فرهنگ علوم اجتماعی می گوید: «واژه حرفه به شغلی اطلاق می شود که داشتن دانش و مهارت سطح بالایی را طلب می کند و باید حداقل بخشی از آن دانش و مهارت از طریق گذراندن دوره های کم و بیش نظری و نه با ممارست عملی صرف کسب شود، به نحوی از انحا در دانشگاه یا مؤسسه ای معتبر مورد آزمایش و امتحان قرار می گیرد و بر افرادی دلالت می کند که در مقایسه با مشتریان آن حرفه صاحبنظر هستند.. در حال حاضر این واژه معمولاً در باره مشاغل معینی بکار میرود که اعضای آن به ارائه خدمات و نه تولید و توزیع کالا اشتغال دارند»
طبق گفته بلومر«لازمه حرفه ای شدن عبارت است از اشاعه استانداردهای برتری در زمینه ای معین، تعیین و تثبیت الگوهای رفتاری ، پرورش وگسترش احساس مسئولیت، تعیین موازین استخدامی و آموزشی، تامین و تضمین حمایت از اعضا، برقراری کنترل همه جانبه ، در زمینه مورد بحث و تعالی بخشیدن به آن به گونه ای که به مقام و موقعیت اجتماعی خود در جامعه دست یابد».
این تعاریف نشان می دهد که ویژگیهای یک حرفه چه می تواند باشد، با این حال تفاوتهایی در آنچه مورد تاکید قرار می گیرد وجود دارد.
ویژگی های حرفه کتابداری
اغلب اوقات این سوال مطرح می شود که آیا کتابداری یک حرفه است یا نه. پاسخ به این سوال بستگی به این دارد که آیا از ویژگیهای اصلی یک حرفه برخوردار است یا نه.
۱.      مجموعه ای از دانش تخصصی و مهارتهای فنی.
۲.      آموزش و تجربه ای رسمی .
۳.      نظامنامه اخلاقی یا استاندارد رفتاری
۴.      تعهد به ارائه خدمات عمومی
۵.      سازمانی رسمی برای حمایت از حرفه ای شدن
۶.      اعطای جواز به دست اندکاران .
۷.      مقررات شدید و استانداردهای سطح بالای صلاحیتها
۸.      اطمینان
۹.      ادامه کار بخاطر دیگران.
اما در مورد وضعیت حرفه کتابداری در ایران آقای دکتر مختاری معمار می گویند: «اگر ضوابط مذکور را در متخصصان کتابداری ایران جستجو کنیم ، خواهیم دید که بسیاری از آنان فاقد این معیار ها هستند.
برای متخصص کتابداری ایرانی استانداردی موضوعیت پیدا نمی کند و هیچ گونه نظامنامه اخلاقی که مورد اقدام و تبعیت باشد و احساس مسئولیت را در متخصصان پرورش دهد وجود ندارد. در برخی کشورها که دارای کتابداری پیشرفته ای هستند به کتابداران شاغل در کتابخانه های دانشگاهی و کالجها مقام هیأت علمی اعطا می شود، در ایران هنوز هیچ تلاشی برای تعالی بخشیدن به مقام و موقعیت اجتماعی کتابداران انجام نگرفته است.آموزش و تربیت در سطوح بالاتر به نفع هر حرفه ای خواهد بود… کتابدار متخصص باید دور نمایی تخصصی را مجسم کند که راه درازی برای رسیدن به آن در پیش است.حرکت به سوی درجات عالی حفه مندی در بین متخصصان نیازی مبرم است و انجمنهای این حرفه می توانند در این خصوص نقش مهمی ایفا کنند. (مختاری معمار.۱۳۷۶، ۱۵۱-۱۴۹ ).
سازمان
هر محلی که در آن هدفی دنبال می شود و برآن ضوابط و قوانینی حاکم است و یا جایی که افراد جمع می شوند تا با کمک و همیاری هم کارهای پیچیده و مشکل را انجام دهند سامان نام داردبر این اساس هر مجتمعی که از افرادی با تخصص خاص  و ابزار مورد نیاز برای رسیدن به اهداف کوتاه مدت و یا دراز مدت تشکیل شده و قوانین اجرایی مدون و رسمی برآن حاکم است را سازمان می گویند.
در تعریف دیگر سازمان را اجتماع انسانهایی با ایده ها و ایدئولوژی های مختلفی می دانند که همگی برای به ثمر رسیدن یک یا چند هدف مشخص و معین با یکدیگر بوده و همگامی و هماهنگی تنگاتنگ داشته و از تمام امکانات  تکنولوژی جدید و نیروی انسانی استفاده می کنند.
چستر بارنارد، سازمان را یک سیستم از افراد یا نیروهایی می داند که آگاهانه هماهنگی دارند.هربرت سایمون سازمان را عبارت از سیستمی که فعل و انفعالات سلوکی و رفتاری یک اجتماع انسانی است     می داند که هر یک از اعضاء و یا گروههای شرکت کننده برای کاری که انجام می دهند سودی در یافت  می کنند.
جان ام کائوس سازمان را اجتماع افراد جهت تسهیل در به ثمر رسیدن مقاصد همگانی از راه فرایند کارکرد و تعیین وظایف می داند ….در تعاریف دیگر سازمان چهار چوب و اساس فلسفه فکری یک عده از افرادی که مدیران سازمانی توسط آن می توانند تصمیماتی را برای تعیین سلوک و رفتار اعضاء سازمانی و اصلاح آن اتخاذ نمایند تعریف می کنند.
سازمان کتابخانه عبارت است از مرکزی که از افراد و مجموعه ای از کتب و وسایل مورد نیاز تشکیل شده و ضرورتا دارای تشکیلات و هدف است. هدف کتابخانه اصلاح تفکرات، اعتقادات، باورها و فرهنگ مردم است که توسط دولت تدوین شده است. و یا به عبارت دیگر سازمان کتابخانه بهترین سازمانی شناخته شده است که که اعمال تصمیمها، برنامه ها، روشها و قوانین و مقررات خود را ثبت میکند.
منشور اخلاقی
منشور اخلاقی نتیجه وجود اصول اخلاق حرفه ای است که مختصری از آن را در قالب الفاظ صریح و روشن برای کارکنان یک حرفه  بیان می دارد… وارویک عقیده دارد منشور اخلاقیات سازمانی باید در بر گیرنده چهار مصلحت باشد:
مصلحت عمومی،مصلحت حکومتی و قانونی، مصلحت سازمانی و حرفه ای، مصلحت فردی (کوراهی مقدم. ۱۳۸۰، ۱۴۶-۱۴۵)
منشور اخلاقی جانشین کار آمد کدها و آیین نامه های اخلاقی است. منشور اخلاق نوع رفتار مورد انتظار همه مدیران و کارکنان را بیان می کند و به عنوان ملاکی برای ممیزی اخلاقی هر گونه اقدامی در سازمان به کار می آید.
اصول اخلاقی معیارهای فکری و رفتاری را فراهم میکند تا از طریق آنها کارکنان به مسوولیت و وظایف خود در مقابل سازمان، جامعه، حرفه، همکاران و مراجعان پی ببرند. آنها همچنین معیارهایی برای قضاوت در مورد عملکرد یا توجیه آن فراهم میکنند. ما بعنوان متخصص حرفه ای در مقابل کسانی که به آ نها خدمت می کنیم و در مقابل یکدیگر مسوول هستیم و به عنوان شهروند وظیفه داریم که از دانش خاص خودمان برای خیر جامعه استفاده کنیم و به عنوان عضوی از خانواده بشریت، مسوولیت حفظ و حمایت از منزلت انسانی را بر عهده داریم.(براتی علویجه.۱۳۸۰،۳۵۳).
کارایی و اثر بخشی منشور اخلاقی سازمان مرهون وجود ویژگی های خاصّی در آن است :
۱. منشور اخلاقی باید کامل باشد،منشورهای ناقص علاوه بر همه ایرادها و رخنه ها سبب مقاومت افراد در عملی کردن آن می گردد. کمال منشور اخلاق در گرو جامعیّت و فراگیری آن نسبت به حقوق همه افراد، نهادها و امور ذیربط است.
۲. منشور اخلاقی باید قابل تحقیق، عملی و قابل اجرا باشد.آرمان گرایی و تاکید افراط جویانه بر کمال و فراگیر بودن منشور سبب می شود که بجای قواعد کاربردی ، شعارهای زیبا و غیر قابل تحقق به میان آید.
۳. منشور اخلاق باید بر  ملاک نهایی اخلاق به گونه ای مبتنی باشد که ارزش ذاتی و اصالت آن را حفظ کند.در نظام اخلاق دینی ، ملاک نهایی اخلاق خدا است و رضایت و عدم رضایت خداوندشاخص فضیلت و رذیلت است.
۴. مهمترین خصیصه منشور اخلاق عاری بودن از هر گونه ابهام است:راه یافتن هر گونه ابهامی منشور را از عملی بودن دور می سازد، زیرا دستورهای مبهم سبب حیرت و سر گشتگی افراد می شود.
۵. ویژگی دیگر منشور اخلاق، ترتیب منطقی در بیان تعهّدات مسئولیتهای سازمان است. اولویت در
مسئولیتهای اخلاقی که ناشی از اولویت در حقوق محیط است، باید در ترتیب مفاد منشور اخلاقی به منزله اصل مهم اخلاقی خود را نشان دهد.
۶. سازگاری درونی منشور: منشور بر خلاف کد و آیین نامه به صورت شبکه ای از عناصر تدوین می شود که مناسبات هریک از عناصر به صورت منسجم تنظیم شده است.مجموعه ای آشفته از باید ها و نبایدها سبب حیرت و سرگشتگی افراد می شود.(قراملکی.۱۳۸۲، ۱۶۲-۱۵۸).
موکهرجی در تاریخ و فلسفه کتابداری می گوید: «یک نظام نامه اخلاقی تنها زمانی که در زندگی و فعالیتهای مردم جاری باشد مناسب و نیرومند است..»(موکهرجی.۱۳۶۸، ۱۸).
منشور اخلاقی کتابخانه تدوین می شود تا حقوق افراد در محیط داخلی و خارجی و مطالبات آنها از کتابخانه تعریف و از طرف کتابخانه به رسمیت شناخته شود به همین دلیل پایبندی استثنا ناپذیرنسبت به منشور اخلاقی کتابخانه مهمتر از هر امری است. پایبندی به اصول ، بدون تردید ، بیش از محتوای اصول اهمیت دارد.
برای نشان دادن لزوم داشتن منشور اخلاق حرفه ای که در بیشتر کشورهای دنیا احساس شده است و باعث شده ایشان دست به تدوین آن بزنند، نظامنامه های اخلاقی کشورهای مختلف در قسمت “پیوستها” آورده شده است، در این کشورها و سایرکشورهایی که منشور اخلاقی شان در این مقال محدود آورده نشده است تلاش شده تا اصول اخلاق حرفه ای برای کتابداران تعریف شود و جنبه های مختلف آن مورد توجه قرار گیرد، جدیدترین این نظامنامه ها منشور اخلاقی کتابدارا آمریکا است که ترجمه آن در زیر آورده شده است.
اگر بخواهیم برای کتابخانه اصول اخلاقی تعریف کنیم یا منشور اخلاقی تدوین کنیم ابتدا بطور مقدماتی باید وضعیت آن را به شکل سازمان در نظر بگیریم.
آثار فرا سازمانی اخلاق حرفه ای
اخلاق حرفه ای هم بسترهای فرا سازمانی دارد و هم آثار و نتایج فرا سازمانی را به ارمغان می آ ورد. ترویج اخلاق در سازمان و تعالی اخلاقی فرهنگ سازمانی نه تنها محیط با نشاط و مساعد برای افزایش بهره وری می آفریند بلکه فراتر از سازمان نقش مؤثری در جامعه دارد. بهداشت ، سلامتی و فراتر از آنها تعالی اخلاقی جامعه از سازمانها ی آن سخت متاثّر است . اخلاق حرفه ای ، آنگاه که حوزه حرفه به بنیانهای فرهنگی و نهاد های سیاسی مربوط می شود، از زیر ساختهای تمدن بشری است. چگونه می توان اثر تباه کننده دانشگاههایی را که اخلاق حرفه ای در آنها محترم نیست نادیده گرفت  برکات و آثار سازنده دانشگاههای اخلاقی یک جامعه را انکار نمود. دانشجویی که فاقد وجدان کاری ، عدم شایسته سالاری، دور زدن قانون، چاپلوسی و کم کاری را در محی آموزش خود بطور مستمر تجربه کند، پس از فراغت از تحصیل در شغل خود و در مدیریت سازمانها یی که مالک یا مدیر می شود ، به ناچار همه آنچه را تجربه کرده منعکس می کند (قراملکی.۱۳۸۲، ۸۷).
اخلاق اسلامی کار
اخلاق حرفه ای محتاج یک نظام اخلاقی است. در جهان نظامهای اخلاقی مختلفی وجود دارد. برخی از نظامهای اخلاقی فارغ از دین هستند و برخی دیگر نظامهای اخلاقی مبتنی بر وحی و تعالیم دینی اند. اسلام دینی است که یکی از رسالتهای مهم خود را اخلاق می داند و پیامبر گرامی اسلام (ص) می فرماید: «انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق».
اخلاق حرفه ای به دلیل هویت اسلامی، ملاک نهایی اخلاق و اصول راهبردی آن را از قرآن و روایات بدست می آورد و روش تعلیم اخلاق و زبان آموزشهای اخلاقی را نیز از زبان وحی می آموزد بنابر این اخلاق حرفه ای که بتواند توقعات یاد شده را بر آورد باید در عین حرفه ای بودن ، اسلامی باشد و مراد از اسلامی بودن بهره مندی از منبع بسیار مهم قرآن و روایات است و البته این به معنای بی نیازی از سایر منابع نیست.
امیر المومنین علی (ع) اصولی را برای اخلاق حرفه ای بیان داشته اند که آن چند چیز است(قراملکی،اندیشه حوزه،سال هفتم، ۷۵-۷۶)
۱.      حرمت انسان، یعنی بدانیم انسان چه در سیمای کارگر، کارمند یا مدیر و … محترم است.
۲.      ارزش داوری در مورد رفتار انسان نه خود انسان
۳.      آزادی انسان، آزادی یک ارزش اخلاقی است
۴.      وفاداری، وفاداری به سازمان، گروه، افراد
۵.      امانت، حفظ امانت اخلاقاً واجب است
مزیت وجود اخلاق حرفه ای
اخلاق حرفه ای نقش راهبردی در موفقیت معطوف به آینده سازمان دارد و دوری از آنها، سازمانها را سخت آسیب پذیر و متضرر کرده است. دست یابی سازمان به اخلاق حرفه ای موجب مزیت استراتژیک می شود. بخشی از هزینه های تبلیغاتی را صرف اخلاقی سازی سازمان(کتابخانه) کنید تا تاثیر ژرف آن را در موفقیت سازمان تجربه کنید. سازمانها از طرفی خواهان اخلاق اند و از طرف دیگر اخلاق ورزی و پایبندی به اخلاقیات را دردسر زا و مانع آفرین می بینند و این مهمترین مانع سازمانها در روی آوردن به اخلاق حرفه ای است. مشکل عمده سازمانها در این مقام مهارت مواجهه با مسایل اخلاقی سازمان است.
( قراملکی.۱۳۸۲، ۲۲)
ترویج اخلاق
شیوه های رایج در آموزش اخلاق در جامعه ما روش مستقیم است و این شیوه ها فاقد کارایی لازم می باشد. از آنجا که اخلاق ورزی سبک زندگی است و ترویج اخلاق در سازمان (کتابخانه) به معنای یادگیری سبک خاص زندگی در سازمان (کتابخانه) است، آموزش های حین عمل اهمیت فراوان دارند. اخذ مواضع اخلاقی در حین زندگی حرفه ای یادگیری اخلاق در کسب و کار را تسهیل می کند. مواجهه فرد گرایانه با یادگیری اخلاق مانع کارایی آن می شود. یادگیری  منجر به تحول در سازمان (کتابخانه) بر روش های آموزش اجتماعی مبتنی است و چنین آموزشهایی روش های خاصی می طلبد. هریک از ما در تحلیل دقیق از چگونگی شکل گیری اخلاقیات خود سهم آموزش اجتماعی را بیش از روش های دیگر یادگیری می یابیم. تاثیر تفکر جمعی بر افراد را در امر آموزش نمی توان انکار کرد. بنابراین ، شیوه های مؤثر آموزش اخلاق در سازمان(کتابخانه) ، شیوه های غیر مستقیم است و در بین آنها دو شیوه آموزش حین عمل و آموزشهای اجتماعی و فر هنگی اهمیت فراوان دارد ( قراملکی.۱۳۸۲، ۳۸۵).
همانطور که در بالا ذکر شد اخلاق حرفه ای دارای جوانب بسیاری است که نمی توان راحت از کنار آن گذشت بلکه در این رابطه باید نشستها و سخنرانیهایی بیشتر از آنچه تاکنون برگزار می شده تدارک دیده شود و هم نیازمند حضور فعال خود کتابداران در این جلسات و نشستهاست. تشکیل کارگاههای دوره ای در این زمینه و کلاسهای ضمن خدمت هم می تواند مفید واقع شود زیرا کتابداران خود باید پی به اهمیت وجود اصول اخلاق حرفه ای مدون و مکتوب ببرند و خود را ملزم به رعایت اصول منشور اخلاق حرفه ای بدانند.
منشور اخلاق حرفه ای می تواند برای کتابداران وحدت رویه ایجاد کند، باعث اعتبار و معرفی بهتر حرفه کتابداری به جامعه شود، مسائل اخلاقی حرفه کتابداری راحتتر حل شود، کتابداران رفتارهای خود را از حالت سلیقه ای خارج کرده بر طبق اصول حرفه ای عمل کنند، مراجعان در برخورد با کتابداران حقوق خود را بشناسند،تصمیم گیری در موقعیت های دشوار برای کتابدار آسان تر شود

2 نظر برای مطلب “اخـــلاق حرفه‌ای: ضرورت و تـــرویج آن”

  1. از خانم صدری که در زمینه اخلاق حرفه ای کتابداری پایان نامه نوشته و زحمات زیادی در این زمینه متحمل شده اند تشکر و قدردانی می نمایم.انشاالله در تمام مراحل زندگی موفق و موید باشند

  2. با سلام من نیازمند منابع این مقاله هستم لطفا اطلاعات کامل کتابشناختی این مقاله را در دسترس قرار دهید
    باتشکرد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *