مقایسه تطبیقی طراحی فضاهای بیرونی کتابخانه‌های سیاتل، کنگره، کانزاس سیتی، پرینستون و پراگ

این مقاله با همکاری حامد علیپور حافظی، اشرف ملکی و سهیلا زرندی نگاشته شده است.

چکیده

در اولین برخورد هر مخاطبی با کتابخانه اولین نکته­ای که توجه او را جلب میکند بی‌شک شکل ظاهری مجموعه است. بنابراین مهم است که نمای ظاهری کتابخانه برانگیزاننده کنجکاوی و رغبت مخاطب باشد و به وضوح با سایر ساختمانهای همجوار متفاوت باشد. شکل ظاهری کتابخانه باید دارای ارتباط منطقی با کل مجموعه باشد و با توجه به هدف و جامعه مخاطب، فرهنگ، شرایط اجتماعی، موقعیت جغرافیایی و عواملی از این دست طراحی شود؛ و تا جایی که امکان دارد، از حداکثر چشم‌اندازها و مناظر، جهت جذب مراجعین و ایجاد مطلوبیت برای آنها، استفاده شود. بنابراین انتخاب محل مناسب چه از نظر دسترس‌پذیری، چه از نظر مناظر اطراف و چه از نظر وسعت، مهم است. همچنین باید با استفاده از عواملی چون درختان، گلها، چمن، مجسمه‌ها و … به مسیری که برای رسیدن به کتابخانه توسط افراد طی خواهد شد، توجه ویژه صورت گیرد. مطمئناً اگر فضا و  ساختمان کتابخانه براساس اصول صحیح معماری ساخته و ویژگی­های زیبایی­شناختی در آن رعایت شود، تأثیرات بسیار مطلوبی بر ذهن مراجعه کنندگان خواهد داشت. استفاده از طراحی نور و سایه، تأکید روی خطوط، حجم‌ها، رنگ‌ها و سایر عوامل و همچنین تأکید بر معماری خاص هر دوره به لحاظ اینکه هر اثر معماری منعکس‌کننده تفکرات و شیوه‌های زندگی مردمان آن دوره است در دادن هویت به مجموعه­ی کتابخانه­ها موثر می­باشد. تجربه­های مختلف معماری کتابخانه با استفاده از طرح ساختمانهای شیشه­ای، مادولار، برجی شکل، آتریوم، مدور و ساختمانهایی به سبک مدرن و پست مدرن در کشورهای مختلف انجام گردیده است که هر یک دارای معایب و مزایایی است که در طول تاریخ باعث بوجود آمدن پیشرفتهای چشم­گیری در زمینه­ی معماری کتابخانه­ها بوده است. در این پژوهش سعی شده با مقایسه تطبیقی فضاهای بیرونی کتابخانه­های سیاتل, کنگره، کانزاس سیتی، دانشگاه پرینستون و کتابخانه پراگ و بررسی تأثیرات ویژگی­های آنها، عوامل موثر در جذب مخاطب به کتابخانه مورد مطالعه قرار گیرد.

مقدمه:

امروزه اهمیت معماری ویژه کتابخانه­ها و تأثیر آن بر روی بهینه­شدن خدمات کتابخانه­ای بر هیچ­کس پوشیده نیست. هر اثر معماری خصوصاً آثار خاصی مانند کتابخانه­ها، فرهنگسراها، سالنهای تئاتر پیش از آنکه صرفاً یک ساختمان باشند نشان­دهنده­ی اندیشه و باورهای سازندگان بنا و افکار حاکم بر آن مقطع زمانی هستند که بنا ساخته­شده­است. با توجه به اینکه فضاهای معماری قابلیت انتقال و انعکاس مفاهیم را در­بر­دارند می­توان با تأکید روی قسمت­های مختلف به طور غیرمستقیم به انتقال مفاهیم پرداخت. در این بررسی تلاش شده با توجه و دقت بر روی معماری فضای خارجی بنای چند کتابخانه مشهور جهان بر اهمیت نگرش یکسویه­ی آرشیتکت­ها و کتابداران و نتایج بسیار عالی آن تأکید داشت، که نمودهای آن را در تصاویر معماری کتابخانه­های ذیل مشاهده خواهید کرد. در این مطالعه خصوصیات معماری ساختمان کتابخانه­ها در برخی از کتابخانه­های عمومی و دانشگاهی خارج از کشور با توجه به معیارها و استانداردهای معتبر مورد بررسی قرار گرفته است. هدف اصلی از این بررسی مقایسه طرحهای مختلف اجرا شده در کتابخانه­های مختلف (از جمله کتابخانه کنگره­ی آمریکا، کتابخانه­ی عمومی کانزاس­سیتی، کتابخانه­ی عمومی سیاتل ، کتابخانه­ی دانشگاهی پرینستون و کتابخانه در حال طراحی پراگ)، برای معرفی و آماده­سازی اذهان برای پذیرش ایده­های جدید می­باشد. مطالعه معیارهای بررسی شده در ساخت این کتابخانه­ها، در کسب اطلاعات کاربردی­تر و دریافت رویکردی آینده­نگر در احداث ساختمان­های کتابخانه­ها می­تواند در سرعت بخشیدن به فرآیند تصمیم­گیری کتابدار و آرشیتکت کمک کند.

براساس نوع کتابخانه و کاربری آن معماری کتابخانه باید متفاوت باشد. با توجه به اینکه کتابخانه ما یک مجموعه­ی ملی، عمومی، آموزشگاهی، تخصصی یا دانشگاهی است و کاربر آن یک پژوهش­گر متخصص، یک شهروند عادی با سطح سواد متوسط یا یک دانشجوست باید مجموعه ما دارای معماری متناسبی باشد. مراجعه­کننده یک مشتری است (چیزی که به ندرت در کشور ما به آن توجه می­شود خصوصاً در عرصه ارایه خدمات) بنابراین باید بیشترین رضایتمندی در مراجعه به کتابخانه در او ایجاد شود. این رضایتمندی می­تواند ناشی از لذت بصری دیدن هارمونی، رنگ، نور و سایه، اشکال و احجام یا میزان راحتی و دسترس‌پذیری به منابع باشد. شکل ساختمان کتابخانه باید شاخص و متفاوت از سایر ساختمانهای همجوار و حتی کل ساختمانهای شهر باشد. همچنین نمای ساختمان باید خوش فرم و خوش رنگ باشد و در عین حال القاکننده‌ی احساس مطلوبیت، شادی، لذت و انرژی نیز باشد. با دقت در کتابخانه عمومی سیاتل که با بیش از ۲۵ شعبه در شهر سیاتل امریکا، در ۲۳ می ۲۰۰۴ تاسیس شده متوجه می­شویم که فرم و شکل معماری ساختمان این کتابخانه به خوبی نیاز مخاطبان جامعه معاصر را برآورده می­کند. این مجموعه از جمله ساختمانهایی است که براساس هنر اریگامی ساخته شده است. اریگامی (Origami) هنر کاغذ و تا، یکی از کاردستی­های محبوب ژاپنی است که امروزه در سراسر جهان طرفداران زیادی دارد. هدف این هنر آفریدن طرح­های جالب از کاغذ با کمک تا­های هندسی است که ترکیب این تاها به روش­های گوناگون می­توانند طرح­های متفاوتی را ایجاد کند، استفاده از این هنر در طراحی بنای کتابخانه سیاتل انقلابی بود در معماری کتابخانه­ای و تلاش بسیار ارزشمندی در جهت نگرشی جدید به بناهای کتابخانه­ای. معمار این بنای زیبا رم کولهاس از معماران ال ام ان است. در معماری این بنا تاکید ویژه­ای بر نور و تابش آن در ساعات مختلف روز و تاثیرات شگفت­انگیز نور در زیبایی بنا و جلوه­های گوناگونی که به فضای شهری می­دهد، شده است. می­دانیم که نور با ایجاد سایه­ها ،عمق­ها و مرزها موجب هویت یافتن فضا می­شود و در دگرگونی ماهیت فضایی و کالبدی تأثیر بسیار دارد، معمار با ایجاد یک هارمونی تاریک و روشن توسط نور و سایه در فضای تحت پوشش آن نوعی تنوع در فضا پدید آورده است. استفاده از پوشش­های فلزی و در نتیجه انعکاس شدید حاصل از برخورد نور به سطوح فلزی از عمده­ترین شاخصه­های معماری این بنا است. نور یکی از اجزایی است که در کنار عناصر و مفاهیم دیگر از قبیل ساختار، نظم فضایی، مصالح، رنگ و غیره مطرح شده و در طراحی این بنا به عنوان یک عنصر کلیدی نقش خود را ایفا می­کند.

نمونه‌ی استفاده از این ویژگی نور و سایه در ترکیبات ظاهری بنا را می­توان در معماری کتابخانه ملی امریکا واقع در واشینگتن دی­سی که در سال ۱۸۰۰ تاسیس شده، مشاهده نمود. این بنای با شکوه و بسیار زیبا، تأثیر گرفته از معماری دوره‌ی رنسانس ایتالیا می‌باشد و بزرگترین، مجهزترین و کاملترین مجموعه­ی کتابخانه­ای در جهان است که طی سالهای ۱۸۹۷ تا ۱۹۸۱ براساس یک طرح اثر پذیرفته از رقابتی میان جان ال اسمیت مایر و پل جی پلز از طراحان مشهور آن دوره و تلاش بیش از ۵۰ امریکایی مجسمه­ساز ، نقاش، معرق­کار و هنرمند که استعدادشان را در ساخت این مجموعه به کار برده‌اند در سه ساختمان جفرسون (۱۸۹۷)، جان آدامز(۱۹۳۸) و جیمز مدیسون (۱۹۸۱) ساخته شده است. هدف از ساخت این ساختمانها به نمایش گذاشتن هنر و فرهنگ این گروه معماری و به جای گذاشتن شگفت‌انگیزترین ساختمان عصر بوده‌است. (همانطور که می­دانیم کتابخانه کنگره دارای بیش از ۱۳۴ میلیون سند، بیش از ۳۲ میلیون کتاب، ۲/۸ میلیون نوار، ۵۱۲ میلیون عکس، ۵/۳ میلیون نقشه می‌باشد). با دقت در نمای بیرونی مشاهده می­کنیم که به منظور کشیده­تر نمایش­دادن ارتفاع ساختمان و برجسته‌تر نمودن بخش‌های شاخص بنا همانند ورودی­ها برآمدگی­های باریک و بلند ایجاد کرده­اند تا سایه­های عمود و طویل حاصل شود. این بازی با قابلیت­های نور و سایه و استفاده از کاربرد پوشاندن سطوح یکپارچه با عناصر همسان و برجسته که منجر به ایجاد بافتی مرکب از نور و سایه شده به خوبی در کلیت نما مشهود است. ساختمان کتابخانه دارای پله­های عریض، سر درهای مجلل، طاق­های بزرگ، ستون­های عظیم و کلیه عناصر چشم‌نواز مربوط به دوره رنسانس برای جلب توجه مراجعه‌کننده می‌باشد. برای بررسی همین ویژگی­ها کتابخانه عمومی کانزاس سیتی واقع در ایالت میسیوری امریکا، که در سال ۱۸۹۷ تاسیس شده است، را نیز مورد بررسی قرار داده‌ایم. قبل از ساخت این کتابخانه در یک نظرسنجی عمومی از مردم شهر درباره‌ی کتابهای مورد علاقه و تاثیرگذارشان صورت گرفت و عناوین کتابهای انتخاب شده در طراحی ساختمان کتابخانه استفاده شدند. نمای بیرونی کتابخانه با نمونه بزرگی از عطف جلد کتابهای برگزیده به شکل یک قفسه کتاب طراحی شده‌است. معماران این کتابخانه از معماری بدیعی به سبک سوررئال برای جلب مخاطبین استفاده کرده­اند. این بنا با توصیفات بصری و بی­هیچ واسطه دیگری مفهوم کتابخانه را به مخاطبینش القا می­کند، بنای شاخصی که به لحاظ معماری از کلیه ساختمانهای شهر متفاوت می­باشد. ارتباط اجزا با کل بنا استفاده از ویژگی تأکید بر خطوط برای تفکیک اجزا، رنگهای زیبای استفاده شده و توجه و احترام به نظر شهروندان و مشارکت آنها در تعیین نمای ساختمان از جمله شاخصه­هایی است که موجب جذابیت این بنا برای مخاطب می‌شود و نشان می­دهد که عاملین و معماران تا چه اندازه نسبت به هدف بنا که یک کتابخانه عمومی است و جامعه مخاطب آن عموم مردم هستند، آگاهی و توجه داشتند.

کتابخانه پرینستون در امریکا که یک کتابخانه دانشگاهی است نیز به وضوح این تلاش آگاهانه و استفاده از تأکید بر عناصر فوق را به نمایش می­گذارد. این کتابخانه طی ۴ سال در مساحتی در حدود ۸۰۰۰ متر مربع احداث شد. معمار این ساختمان فرانک گری می‌باشد. او با ایجاد زوایای تند با استیل و شیشه و آجر در نما، زیبایی متفاوتی را به این ساختمان بخشیده است. همچنین وی برای رسیدن به یک تصور درست از شکلهای پیچ در پیچ این ساختمان از نرم افزار کاتیا برای مدلسازی استفاده نموده است. استفاده از رنگهای تند در داخل و خارج کتابخانه و بازی با رنگ، با استفاده از مصالح متنوعی که در ساخت بنا استفاده شده، ساختمان این کتابخانه را از خاصیت انعکاسی ویژه‌ای برخوردار نموده است. برای مثال جهت تاکید روی بخش­هایی از نما آنها را با پوشش­های فلزی آراسته که دارای زوایای خاصی نسبت به هم هستند. آنچه مخاطب در مواجهه با این بنا می­بیند گونه مدرن و با شکوهی از معماری روز است که برانگیزاننده کنجکاویست و تفاوتی ویژه با سایر ساختمانها دارد و معماران را  به آنچه که برای جلب مخاطب نیاز داشته­اند رسانده است. کتابخانه عمومی شهر پراگ که در حال طراحی و ساخت است و برگرفته از سبک معماری مدرن، به آنچه که خواسته‌ی انسان مدرن امروزی از دانش معماریست توجه ویژه شده است. تمایز این ساختمان نسبت به کلیه ساختمانهای شهر به لحاظ ویژگی­های شکل، رنگ، مساحت، محل استقرار و معماری کاملاً مشهود است. استفاده از رنگهای درخشان و زنده (سبز، زرد، بنفش) ترکیبی بسیار زیبا به آن بخشیده است. استفاده از خطوط منحنی، عدم استفاده از تقاطع خطوط و زوایا بر خلاف معماری کلاسیک، نمای مدرن قارچی شکل، عدم وجود تقارن و وجود ویژگی تغییر رنگ و درخشندگی ظاهر بنا در ساعات مختلف روز و در شدت­های متفاوت نور، همه و همه بنایی خارق‌العاده را در معرض دید قرار داده است.

امروزه آرشیتکت­ها به این مهم دست یافته­اند که بهتر است ساختمان کتابخانه­ها مشرف به باغ و فضای سبز باشد و یا حداقل در حوالی مناطقی باشند که از هوای سالم و زیباییهای طبیعی بهره­مندند. خصوصاً در طراحی ساختمان کتابخانه­های عمومی بهتر است به جذابیت نمای بیرونی، استقرار در محل تردد مردم و داشتن امکانات حمل و نقل کافی برای مراجعه­کنندگان توجه شود زیرا این موضوع در جلب رضایت مخاطبین بسیار موثر است. با دقت در تصاویر نمای بیرونی کتابخانه کنگره بی­تردید همه بر این عقیده خواهند بود که قدم زدن در این مسیر برای رسیدن به کتابخانه در میان این طبیعت زیبا احساس بسیار مطلوبی را در مراجعین برخواهد انگیخت و می­تواند عامل لذت بردن ،آرامش و دلیل خوبی برای مخاطب جهت تکرار این تجربه باشد. با توجه به محل استقرار کتابخانه­های مورد بحث در این مقاله توجه معماران به این موضوع را به وضوح می­بینیم. با دقت در محل استقرار کتابخانه پراگ و مساحت بزرگی که به آن اختصاص داده شده و در نظر گرفتن فضای سبز وسیع و چشم‌اندازهای زیبای اطراف بنا میتوان متوجه حساسیت طراحان آن نسبت به تمایز این ساختمان از بافت سایر ساختمانهای شهر بود. دسترس‌پذیری از دیگر موارد مهمی است که در تمامی این کتابخانه­ها رعایت شده است. قرار گرفتن در کنار خیابانهای عریض که تردد را به سمت کتابخانه راحت نماید، وجود خطوط ویژه اتوبوس برای استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی و وجود پارکینگ اختصاصی برای کتابخانه جهت پارک خودرو (کتابخانه کانزاس سیتی)، یا  قرارگرفتن در کنار بزرگراه اصلی (کتابخانه پراگ)، یا داشتن یک خط مترو ویژه برای تسهیل دسترسی مراجعین (کتابخانه کنگره) بسیار مهم است.

آنچه در تمامی این بناها مشترک بود وجود تفاوت بارز ساختمان این کتابخانه‌ها با سایر بناها به لحاظ فرم، شکل، رنگ، محل استقرار و زیبایی بنا، برانگیزاننده بودن آن و  تاثیرات هماهنگ‌شده عوامل مختلفی چون خط، سایه، نور، حجم، شکل، رنگ، فرم، بافت برای ایجاد احساس نشاط و شعف و لذت در مخاطب، وجود ارتباطات و پیوستگی­های لازم بین اجزا و بسیاری نکات ریزتر دیگری بود که نیاز به بررسی‌های تخصصی‌تر دارند. معماران و دست­اندرکاران این کتابخانه‌ها مطمئناً به این مهم دست­یافته­اند که در فرایند طراحی بایستی با در نظر گرفتن نیازهای جامعه مخاطب کتابخانه و محدودیت­ها و شرایط موجود معماری بنا (چه داخلی و چه نمای خارجی) هر دو باید در جهت ایجاد تاثیرات مثبت روی مراجعین باشد و از یک طراحی کارآمد و استاندارد استفاده نمود.

نتیجه: بررسی کتابخانه­های فوق اهمیت ظاهر بناها را در معرفی کتابخانه­ها و جذب مخاطبین به وضوح آشکار نمود، چقدر در کشورمان به این مهم توجه کرده­ایم؟ مقایسه سطح کتابخوانی در کشورمان نسبت به کشورهای توسعه یافته ما را با این حقیقت تلخ مواجه می­کند که عوامل موثر در بالا بردن سطح مطالعه در ایران هیچکدام نقش خود را به درستی و کفایت انجام نداده­اند و کتابخانه­های ما نیز به عنوان یکی از این عوامل در انجام مسئولیتشان ناموفق بوده­اند. باید در آینده به فکر تجدید نظر اساسی در نگرش به معماری کتابخانه­هایمان باشیم تا بتواند پاسخگوی نیاز مراجعین باشد. متاسفانه ما در کشورمان کتابخانه­ای به عنوان یک اثر ملی ویژه و متأثر از فرهنگ ایران، نداریم. زیرا در طراحی کتابخانه­هایمان هرگز به دهها عامل موثر اعم از عوامل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تاریخی و ترکیب این عوامل برای ایجاد یک اثر ملی توجه نکرده­ایم. به جرأت می‌توان گفت با مراجعه به معماری ایرانی چه دوران پیش از اسلام و چه پس از آن با آگاهی از این که هر یک از این دوره­ها ویژگی­های زیبایی‌شناختی قابل توجهی دارند و استفاده از این نقاط قوت البته نه در حد کپی­برداری از آثار گذشتگان بلکه الهام گرفتن از آنها و استفاده و تلفیق با معماری مدرن، می­توان کتابخانه­هایی با ویژگی­های بصری و توصیفات گرافیکی که نمایانگر تاریخ و فرهنگ ایران و جالب و برانگیزاننده برای مخاطبین باشد طراحی نماییم و به کتابخانه­هایمان به عنوان مراکز یادگیری عمومی و جمعی توجه کنیم که وظیفه آگاهی­رسانی و دانش گستری در سطح جامعه را دارند و جهت انجام این مهم و ایجاد رضایتمندی باید از کلیه ترفندهای جلب توجه مخاطب چه به لحاظ لذت بصری، دسترسی به منابع، راحتی در بهره­مندی از خدمات، تنوع منابع استفاده نمائیم.

منابع:

۱.      Glavin, Meghann. The Seattle Public Library Centeral Library: Economic Benefits Assessement. Seattle: Berk and Associates, 2005.

۲.      The Exterior -The Thomas Jefferson Building of the Library of Congress, The Virtual Tour of Library of Congress. www.loc.gov

hamed.alipour@ymail.com'

درباره حامد عليپور حافظي

مشاهده همه مطالب حامد عليپور حافظي →

یک نظر برای مطلب “مقایسه تطبیقی طراحی فضاهای بیرونی کتابخانه‌های سیاتل، کنگره، کانزاس سیتی، پرینستون و پراگ”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *